Geschiedenis Bibliotheek Vlissingen

Bibliotheek Vlissingen van 1913 tot nu

In 2003 viert de bibliotheek Vlissingen haar 90-jarig jubileum. Een tijd waarin de organisatie veel veranderingen heeft ondergaan. Wat op 27 januari 1913 begon met één locatie en één betaalde medewerker is inmiddels uitgegroeid tot een organisatie met vier verschillende locaties en meer dan veertig medewerkers.

In deze tijd heeft ook de dienstverlening ingrijpende veranderingen ondergaan. Was de Openbare Leeszaal aan het begin van deze eeuw nog een instelling waar men uitsluitend boeken kon lenen, inmiddels ziet de bibliotheek een veel bredere taak voor zichzelf weggelegd, namelijk die van informatiepunt voor de Vlissingse burger. In deze nieuwe rol is de bibliotheek niet langer een in zichzelf gekeerde instelling maar een extravert instituut dat gericht is op samenwerking met of dienstverlening aan derden.

Voorgeschiedenis

De eerste bibliotheken zijn in Nederland ontstaan tijdens de industriële ontwikkeling in de 19e eeuw. Deze volksbibliotheken waren het initiatief van particulieren als de kerkgenootschappen, het Verbond tegen alcoholmisbruik of de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen.

Door de sterk verzuilde samenleving in die tijd, waren deze bibliotheken onlosmakelijk verbonden met de identiteit van hun oprichters. Wanneer in 1850 in Groot-Brittannië een wettelijke grondslag voor de 'Public Library' ontstaat, komt men ook in Nederland met initiatieven om openbare bibliotheken op te richten. In Utrecht en Dordrecht ontstaan zo in 1892 voor het eerst openbare leeszalen.

De eerste Vlissingse bibliotheek

In Vlissingen ziet men inmiddels ook het belang van een bibliotheek in. Men wil werken aan de geestelijke ontwikkeling en ontspanning van burgers zonder aanzien van politieke, maatschappelijke of religieuze overtuiging.
De voormalige bewaarschool van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen dient als locatie voor de eerste Vlissingse bibliotheek. De officiële opening van de Vlissingse leeszaal vindt plaats op 27 januari 1913. De bibliotheek verwerft haar eerste collectie boeken, zowel nieuw als tweedehands, dankzij een beschikbaar bedrag van 350 gulden. Met de overname van boekerij De Vey komen er nog eens 300 boeken bij.

Financieel gaat het de kersverse bibliotheek bepaald niet voor de wind. Noch het ledenaantal van slechts 400 personen, noch de jaarlijkse contributie van 525 gulden zijn toereikend voor een verdere ontwikkeling van de bibliotheek.

Ondertussen bemoeilijken de laatste jaren van de Eerste Wereldoorlog het bibliotheekwerk ook. Eerst met het verbod op de avondinstelling vanwege de lichtbeperking en later met de sluiting van de achterzaal door brandstofgebrek.

De twintiger jaren

De jaren '20 lijken er rooskleuriger uit te zien voor de bibliotheek. De financiële situatie verbetert dankzij een stijgende rijkssubsidie en de gemeentelijke bijdragen gaan daarmee ook omhoog.
Toch krijgt de bibliotheek nog een teleurstelling te verwerken. De leeszaal blijkt namelijk een mislukking. Ze is niet populair, men ziet er telkens dezelfde personen rondlopen. Haar betekenis is nihil.

De aanstelling van mevrouw W. Soeters als bibliothecaresse lijkt een stap in de goede richting. Enkele van haar ideeën zijn de introductie van het interbibliothecair leenverkeer en het plaatsen van promotionele advertenties. Maar de bibliotheek blijft desondanks kampen met de geringe populariteit. Bovendien blijft het financieel ook moeizaam gaan.

De jaren '30

Eind jaren '30 vindt er langzaam aan professionalisering plaats. Niettemin beleeft de bibliotheek moeilijke tijden. De inmiddels begonnen Tweede Wereldoorlog eist namelijk haar tol. Er is niet alleen sprake van verduistering en gebrek aan grondstof, maar ook censuur en schadevergoeding zijn aan de orde van de dag.

Al vanaf 1930 bestaat er de wens om een kinderzaal te starten. In eerste instantie, rond 1930, zijn hier geen mogelijkheden voor vanwege een tekort aan personeel. Later, in de jaren '40, vraagt eerst directrice Leni Blankert om uitbreiding met een kinderbibliotheek en daarna zet directrice Annie M.G. Schmidt zich in voor de inrichting van een kinderleeszaaltje.

De periode 1945-1980

Rond 1949 komt het eerste vakoverleg voor bibliothecarissen van de grond. Ook de Vlissingse bibliotheekmedewerksters wonen bijeenkomsten van leeszaalbibliothecarissen bij en bezoeken de Jeugdbibliotheekdag. Daarmee ontstaan ook initiatieven als de productie van reclamefolders en de samenstelling van zowel een romancatalogus in boekvorm als een studiecatalogus. Dit gebeurt met de hulp van enkele vrijwilligers.

Tussen 1946 en 1979 spelen nieuwbouwplannen op verschillende locaties een belangrijke rol voor de Vlissingse bibliotheek. In 1946 wordt o.a. in het oude politiebureau, in de Zusterschool, en in het voormalig Hospitaal een kinderleeszaal ingericht. In 1949 blijkt dat de nieuwbouwplannen nog steeds tot niets hebben geleid. Men behuist achtereenvolgens de Badhuisstraat, (1949) het voormalig Burgerweeshuis (1953) en de Spuistraat (1972). Tussendoor is er ook nog sprake van nieuwbouw achter het op te richten stadhuis, aan de Stavermanstraat.

Eind 1952 leidt overleg tussen de besturen van de leeszalen uit Goes, Middelburg en Vlissingen tot het initiatief een provinciale bond op te richten. Dit plan wordt in 1969 gerealiseerd. De Zeeuwse Provinciale Bibliotheekcentrale wordt opgericht en gevestigd in Goes. De Vlissingse bibliotheek sluit zich vrijwillig aan bij deze centrale. Ondertussen doet de Bibliobus in 1971 haar intrede via de provinciale centrale.

Begin jaren '70 wordt de vereniging omgezet in een stichting. De bibliotheek is dan inmiddels gevestigd in de Spuistraat en de heer N.B. Buitinga is er directeur. De bibliotheek gaat vooruit; Buitinga's visie op het bibliotheekwerk en de gelijktijdig vrijkomende ruimere subsidieverlening van de gemeente hebben een gunstig effect op het gebruik van de bibliotheek. Met de invoering van de bibliotheekwet in 1979 hoeft de jeugd geen contributie te betalen, wat resulteert in een tweede stroomversnelling. Maar tegelijkertijd leidt dit ook al snel tot ruimteproblemen.

Opening filiaal Oost-Souburg

In januari 1978 kan de bibliobusvoorziening in Oost-Souburg omgezet worden in een filiaal, gevestigd aan de drukste winkelstraat, de Kanaalstraat. Op 15 april 1978 vindt de officiële opening plaats en de voorziening overtreft binnen de kortst mogelijke tijd alle verwachtingen. Kwam de Bibliobus in Oost-Souburg jaarlijks tot zo’n kleine 100.000 uitleningen, in het filiaal gaat in het eerste jaar bijna het dubbele over de balie.

De jaren '80

In de zomer van 1986 wordt de Vlissingse centrale ondergebracht aan de Lange Zelke. Men betrekt hier een pand met drie verdiepingen. Deze locatie brengt twee voordelen met zich mee: het ruimteprobleem dat door de jaren heen steeds speelde, is nu opgelost en de huisvestingskosten kunnen bovendien dalen.

Maar de groei van de bibliotheek stagneert doordat er geld ontbreekt voor vernieuwend beleid. Dit als gevolg van de economische terugval in het begin van de jaren '80 en de daarmee gepaard gaande rijksbezuinigingen. Het aantal uitleningen en klanten groeit eveneens niet meer. Jaarlijks neemt het gebruik in Vlissingen zelfs af.

De in de jaren '80 opgebouwde samenwerkingsverbanden tussen bibliotheken en het onderwijs, het sociaal-cultureel werk, de ouderenzorg en diverse culturele instellingen komen steeds meer onder druk te staan. Oorzaken hiervoor zijn de stijgende werkdruk van het personeel en de nijpender wordende financiële mogelijkheden.

Wanneer de rijksoverheid eind jaren ’80 besluit de verantwoordelijkheid voor het bibliotheekwerk te decentraliseren, stelt de gemeente voor de bibliotheekstichting om te zetten in een gemeentelijke bestuurscommissie. Met de veranderde beheersvorm komt de bibliotheek enerzijds los van de Provinciale Bibliotheekcentrale (die in deze periode integreert in de Zeeuwse Bibliotheek), anderzijds gaat zij deel uitmaken van de sector Maatschappelijke Zaken van de Vlissingse gemeente.

De gemeente hoopt zo meer invloed te kunnen uitoefenen op een bibliotheekbeleid dat gericht moet zijn op stimulering van het gebruik en het ontwikkelen van samenwerkingsverbanden met andere culturele en op informatie gerichte instellingen.

1990 tot 1999

Met de komst van de huidige directeur in april 1990, de heer C.A.J. Hamann, wordt een aantal veranderingen ingevoerd.

Ten eerste begint de bibliotheek een procedure om de aard van de dienstverlening en het bereik onder de bevolking te analyseren. Er ontstaat een innovatief beleid met als doel effectiever te worden en in financieel-economisch opzicht minder afhankelijk van de overheid te zijn. Het ontstane meerjarenbeleid richt zich op de effecten die het bibliotheekwerk in de samenleving bereikt.

Het aanbod van de bibliotheek moet genuanceerd worden op basis van de behoeften van klanten. Hierbij gaat het om de collectie, de presentatie, de personele begeleiding, de promotie en tenslotte de tariefstelling. Bij dit laatste punt gaat men uit van huur per leenperiode, in plaats van contributie.

In het najaar van 1994 wijzen de bibliotheken in Zeeland Vlissingen aan als proeflocatie om ervaring op te doen met klantengedrag en de beïnvloedbaarheid daarvan.

De laatste decennia blijkt de bibliotheek zich te nadrukkelijk op de bestaande klantenkring te hebben gericht. Met het concept van een effectieve bibliotheek wil men ook de niet-klanten in beeld krijgen en aantrekken door nieuwe diensten te ontwikkelen. Niet-klanten blijken namelijk geheel andere eisen te stellen aan de dienstverlening.

De Vlissingse instelling ontwikkelt dan ook een bedrijfseconomisch concept dat gebaseerd is op twee doelstellingen:

Heden: Van mediadistributeur naar informatiebemiddelaar

Met het langzaam maar zeker minder belangrijk worden van het pure beschikbaar stellen van media is Bibliotheek Vlissingen in de landelijke branche van bibliotheken één van de initiatiefnemers in het zoeken naar een andere, meer fundamentele positie. Uitgangspunt is dat bibliotheken een centrale plek in onze samenleving verdienen, omdat in de informatiemaatschappij de kwaliteit van de omgang met informatie vaak zeer te wensen over laat. Daarom werkt Bibliotheek Vlissingen aan het verduidelijken van haar informatieve functie, die groeit naast de meer traditionele leesbevorderende en culturele functie. De bibliotheek wordt voor bijvoorbeeld scholen, ziekenhuis en stadhuis meer en meer een educatieve en informatieve basisvoorziening. Een multidisciplinair instrument, een scharnierpunt bij het verkrijgen van informatie. Dat is zo gegroeid doordat de bibliotheek een speerpunt werd in het lokale beleid, waarbij de bibliotheek zelf actief naar buiten treedt.

In het informatietijdperk van nu is de bibliotheek geen sleetse uitleenpost meer. Sterker nog, het is de enige instelling die daadwerkelijk raad weet met het bombardement van informatie, waarmee de bewoners van een stad voortdurend door de media, internet, diverse overheidskanalen en initiatieven van maatschappelijke en commerciële instellingen worden bestookt.
Bibliotheekcommissie Vlissingen vindt het van belang dat de bibliotheek in die enorme informatiestroom een vergarende en schiftende rol speelt. Informatie is immers de smeerolie van de moderne samenleving. Als burgers willen 'meedoen', moet de informatie betrouwbaar, bereikbaar en overzichtelijk zijn. Dat geldt voor iedereen. Voor een huisarts, die zijn kennis wil bijspijkeren. Voor een ambtenaar die literatuurstudie moet doen. Maar ook voor iemand met een etnische achtergrond, die zijn weg zoekt naar belangrijke overheidsloketten.

Bibliotheek Vlissingen bestrijdt de stelling dat al die informatie eenvoudig voorhanden zou zijn, via bijvoorbeeld het internet? De digitalisering heeft een ware stortvloed van informatie op gang gebracht, waarin menigeen dreigt te verdrinken. Zoekmachines geven antwoorden op vragen die niet zijn gesteld. Laat staan dat er samenhang is en verbanden worden gelegd.
De huidige samenleving staat bol van de maatschappelijke organisaties en instellingen, maar het grote probleem is momenteel het gebrek aan inzicht in wat ‘de anderen’ nu precies doen. De gezondheidsdienst weet weinig van de jeugdzorg, de kunsteducatie nauwelijks iets van de sport, en de bewoner van de stad nauwelijks iets van zijn buurman.

De waarde van het ‘weten’ wordt nog altijd onderschat en weggewimpeld met verwijzingen naar internet. Daardoor blijft de goed opgeleide en calculerende burger vooralsnog een karikatuur. Grote delen van de bevolking halen hun informatie uitsluitend van de televisie. Stadsbestuurders en ambtenaren beschikken nauwelijks meer over kanalen waarmee zij effectief de bevolking kunnen bereiken. De bibliotheek wil daarin een instrument zijn.

Bibliothecaris als zoekmachine

Bibliotheekvernieuwing betekent voor Vlissingen het laten samenkomen van belangrijke informatie op de plek, waar het publiek nog wél komt. Dat is bij uitstek de bibliotheek, want 30% van de bevolking is ingeschreven lid van de bibliotheek en dus veruit de grootste publieke instelling van de stad.
Bibliotheek Vlissingen ziet tal van mogelijkheden om de basis te verbreden en haar rol te vergroten, zodat de burger daadwerkelijk goed wordt geïnformeerd en kan participeren. En dat gaat verder dan een enkele tentoonstelling of cursus.
De bibliothecaris vervult met haar vakmanschap voor de participerende burger de rol van moderne zoekmachine. Om in beeldspraak te blijven: de huidige bibliotheek kan wat een computer kan, maar wordt vaak slechts gebruikt als een typemachine.

Bibliotheek Vlissingen volstaat niet alleen met het beheren van informatie waaraan mogelijk behoefte is. Zij zet een stap verder door informatie op tal van maatschappelijke terreinen actief op te sporen, te ordenen en te publiceren, in de vorm van een statistisch jaarboek van de StadsMonitor of op de website.

Concrete stappen

Bibliotheek Vlissingen maakt deze omslag concreet door de gemeente als opdrachtgever te laten aangeven wat zij van de bibliotheek verwacht. De bibliotheek op haar beurt is leverancier en denkt pro-actief mee waartoe zij in staat is.
Met andere woorden: de politiek zet de bibliotheek hoog op de agenda en gaat samen met de instelling nauwgezet op zoek naar de concrete mogelijkheden.